II. Het Kruis als Toetssteen

II. Het Kruis als Toetssteen: van inspiratie naar werkdocument

Van inspiratie naar werkdocument voor de geestelijke onderscheiding van de synodale weg van de Kerk

Inleiding

De Kerk is in onze tijd onderweg. Wereldwijd wordt zij uitgenodigd om een synodale houding aan te nemen: luisterend naar de Heilige Geest, onderscheidend in gemeenschap en samen verantwoordelijkheid dragend voor haar zending in de wereld van vandaag. Deze weg vraagt meer dan organisatorische aanpassingen of methodische vernieuwingen. Zij raakt aan de kern van het Kerk-zijn en roept de fundamentele vraag op waaruit wij leven en waartoe wij onderweg zijn.

Deze tekst wil ter inspiratie dienen voor een mogelijk werkdocument rond de synodale weg van de Kerk. Zij beoogt geen uitgewerkt programma of vaststaand kader te bieden, maar wil aanzetten tot bezinning, gebed en geestelijke onderscheiding. Daarbij wordt synodaliteit niet uitsluitend verstaan als proces of structuur, maar als een geestelijke weg van bekering, ontvankelijkheid en zelfgave.

Centraal staat het Kruis van Christus: niet als een belemmering voor vernieuwing, maar als het beslissende geestelijke criterium dat richting geeft aan onderscheiding en aan de vruchtbaarheid van het kerkelijk leven. Onder het teken van het Kruis wordt zichtbaar dat ware vernieuwing niet voortkomt uit menselijke maakbaarheid, maar uit een leven dat zich toevertrouwt aan God.

In een context van secularisatie, kerkelijke herstructurering en maatschappelijke versnelling wil deze tekst eraan herinneren dat de vitaliteit van de Kerk niet ontstaat uit activiteit of organisatie, maar uit haar levende verbondenheid met Christus. Waar synodaliteit losraakt van gebed, aanbidding en eucharistische verankering, dreigt zij haar innerlijke oriëntatie te verliezen. Waar zij daarentegen wordt beleefd onder het teken van het Kruis, kan zij uitgroeien tot een weg van waarheid, hoop en liefde, gericht op de verrijzenis.

De aangeboden overwegingen, reflectievragen en werkpunten zijn bedoeld als hulpmiddelen om synodale processen te verdiepen en te verankeren in stilte, gebed en gezamenlijke ontvankelijkheid voor de werking van de Heilige Geest. Zij willen ruimte openen voor luisteren, onderscheiden en groeien, in vertrouwen dat de Kerk onderweg gedragen wordt door Hem die zijn leven gaf en leeft.

Redactioneel kader

De synodale weg van de Kerk roept wereldwijd vragen op die verder reiken dan methodiek, structuur of organisatie. Terwijl luisteren, participatie en gezamenlijke onderscheiding centraal staan, groeit tegelijk het besef dat synodaliteit slechts vruchtbaar kan zijn wanneer zij geworteld blijft in een dieper geestelijk criterium.

Dit mogelijke werkdocument (wereldwijd) wil een fundamentele bijdrage leveren aan die bezinning door het Kruis van Christus te doordenken als beslissende toetssteen voor synodale processen. Tegen de achtergrond van secularisatie, kerkelijke herstructurering en maatschappelijke versnelling onderzoekt de auteur hoe synodaliteit haar evangelische identiteit kan bewaren.

Daarbij wordt het Kruis niet opgevat als obstakel voor vernieuwing, maar als hermeneutisch centrum dat richting geeft aan onderscheiding, ecclesiale vruchtbaarheid en priesterlijk en parochieel leven. De studie verbindt systematisch-theologische reflectie met liturgische en pastorale dimensies en nodigt uit tot een herbronning van synodaliteit als geestelijke weg van bekering, ontvankelijkheid en zelfgave.

Abstract (samenvatting)

Deze studie onderzoekt het Kruis als fundamenteel geestelijk criterium voor de synodale weg van de Kerk. Tegen de achtergrond van wereldwijde synodale processen, die sterk inzetten op luisteren, onderscheiding en gezamenlijke verantwoordelijkheid, stelt het artikel de vraag naar het innerlijke kompas dat deze processen werkelijk evangelisch maakt. De centrale these luidt dat synodaliteit niet kan worden herleid tot methodiek of structuur, maar wezenlijk vraagt om een bekering van hart.

In dialoog met Schrift, liturgische traditie en kerkelijke ervaring wordt betoogd dat het Kruis geen obstakel vormt voor kerkelijke vernieuwing, maar haar beslissende toetssteen is. Alleen waar synodale onderscheiding wordt voltrokken onder het teken van Christus’ Kruis, kan de Kerk uitgroeien tot een geloofwaardige gemeenschap van hoop, waarheid en liefde, gericht op de verrijzenis.

Kernwoorden:
Synodaliteit – Kruis – Kerk – onderscheiding – lijden – Eucharistie – ecclesiologie – bekering

1. Synodaliteit en de vraag naar het criterium

De Kerk aan het begin van de eenentwintigste eeuw bevindt zich in een intensief proces van synodale heroriëntatie. Wereldwijd wordt gezocht naar vormen van Kerk-zijn waarin luisteren, gezamenlijke onderscheiding en gedeelde verantwoordelijkheid centraal staan. Dit proces wordt gedragen door het verlangen om Kerk te zijn met mensen, tussen mensen en ten dienste van de wereld van vandaag.

Tegelijk roept deze synodale weg fundamentele vragen op. Wat is het innerlijke criterium dat richting geeft aan deze gezamenlijke tocht? Waaraan kan worden getoetst of synodale processen werkelijk evangelisch blijven, en niet verworden tot louter organisatorische of sociologische trajecten?

In een context van maatschappelijke versnelling, afnemende geloofsvanzelfsprekendheid en toenemende gevoeligheid voor kwetsbaarheid en lijden volstaat het niet om synodaliteit te benaderen als methode of structuur. Zij raakt aan de kern van het Kerk-zijn en veronderstelt een diepgaande geestelijke houding. Synodaliteit vraagt om bekering van hart. Juist hier dringt zich het Kruis op als beslissende geestelijke toetssteen.¹

2. Het Kruis als hermeneutisch centrum van het christelijk geloof

Het Kruis is geen randverschijnsel van het christelijk geloof en evenmin een last uit het verleden die achtergelaten kan worden. Het is het teken waarin de weg van Christus zelf zichtbaar wordt: een weg van overgave, trouw en liefde die zich niet onttrekt aan het lijden van de wereld. In die zin functioneert het Kruis als hermeneutisch centrum van het christelijk geloof.

De liturgische belijdenis “Wij aanbidden U, Christus, en loven U, omdat Gij door Uw heilig Kruis de wereld verlost hebt” verwoordt kernachtig dat verlossing zich niet buiten het lijden om voltrekt, maar juist in de radicale zelfgave van Christus.² Het Kruis openbaart daarmee een paradoxale logica: leven ontspringt waar liefde zichzelf prijsgeeft.

Voor de Kerk betekent dit dat haar identiteit niet primair wordt bepaald door zichtbare kracht, maatschappelijke invloed of succes, maar door trouw in kwetsbaarheid. Waar de Kerk deze kruisvormige identiteit verliest, dreigt zij haar evangelische scherpte te verliezen en zichzelf tot maatstaf te maken.

3. Synodaliteit, secularisatie en de vraag naar de bron

In de hedendaagse kerkelijke context doemt een subtiel maar reëel gevaar op: dat het spreken over de Kerk—haar plannen, processen en toekomstscenario’s—het leven uit God zelf naar de achtergrond dringt. Niet noodzakelijk door bewuste afwijzing, maar doordat God steeds vaker onderwerp wordt van analyse en organisatie, terwijl Hij minder expliciet wordt aanbeden en geleefd.

Waar geloof primair wordt opgevat als visie, moraal of engagement, verarmt de innerlijke dimensie. Activiteit, overleg en beleidsvorming nemen dan gemakkelijk de plaats in van gebed, stilte en aanbidding. Daarmee verschuift de kern van het christelijke bestaan: niet langer het leven vanuit God, maar het handelen over God en rond God.

Synodale processen zijn op zichzelf waardevol, maar hun vruchtbaarheid wordt uiteindelijk bepaald door de vraag waaruit zij leven. Wanneer synodaliteit zich vooral beweegt op het niveau van communicatie, consensusvorming en structuur, dreigt zij los te raken van haar oorsprong. Het gesprek kan intens en goedbedoeld zijn, maar innerlijk onthecht: rijk aan woorden en arm aan aanbidding.

4. Kerkgeschiedenis en navolging: vruchtbaarheid door het Kruis

Een terugblik op de kerkgeschiedenis bevestigt deze paradox. De blijvende eenheid van de Kerk te midden van verdeeldheid, haar universele reikwijdte en haar voortdurende voortbrengselen van heiligheid en barmhartigheid wijzen op een levenskracht die haar louter menselijke oorsprong overstijgt.

Bij nadere beschouwing blijkt dat deze vitaliteit niet is voortgekomen uit macht of triomf, maar uit een voortdurende deelname aan de weg van het Kruis. Vervolging, marginalisering en interne crises hebben de Kerk niet vernietigd, maar telkens opnieuw gezuiverd en hervormd. In die zin kan de kerkgeschiedenis worden verstaan als een zegetocht van het Kruis, paschaal en niet triomfalistisch verstaan.

Christen-zijn betekent Christus volgen. Deze navolging omvat het delen in zijn weg van zelfgave. “Wie zijn kruis niet opneemt en Mij volgt, is Mij niet waardig” (Mt. 10,38).³ Het christelijk geloof verheerlijkt het lijden niet, maar erkent dat waar lijden onvermijdelijk is, het onder het teken van het Kruis plaats van waarheid en mogelijke vruchtbaarheid kan worden. De beeldspraak van de graankorrel die sterft om vrucht te dragen (Joh. 12,24) verwoordt deze dynamiek exemplarisch.

5. Priesterlijk en parochieel leven als toetsplaats van synodaliteit

Deze dynamiek wordt met bijzondere scherpte zichtbaar in het priesterschap en het parochiële leven. De crisis van het priesterschap wordt vaak beschreven in organisatorische of sociologische termen, maar haar diepste uitdaging is geestelijk: de vraag of de priester leeft uit God, of gaandeweg vooral functioneert voor de Kerk.

In een context van herstructurering is het risico reëel dat woorden, plannen en overleg de plaats innemen van stilte, gebed en innerlijke ontvankelijkheid. De crisis is dan niet primair dat er te weinig wordt gedaan, maar dat er te weinig wordt ontvangen.

Ook in het parochiële leven wordt deze spanning zichtbaar. Een parochie kan goed georganiseerd zijn en toch innerlijk arm blijven. De eerste opdracht is daarom niet het redden van structuren, maar het openen van een ruimte waarin God opnieuw kan wonen.

6. Eucharistie en ecclesiale vruchtbaarheid

In het centrum van dit alles staat de liturgie, en in het bijzonder de Eucharistie. De Eucharistie is geen religieuze dienstverlening, maar de sacramentele presentie van Christus’ zelfgave. Daarin wordt het Kruis niet alleen herdacht, maar tegenwoordig gesteld als bron en maatstaf van kerkelijk leven.⁴

Vanuit dit eucharistisch perspectief wordt duidelijk dat het Kruis geen teken van mislukking is, maar van richting. Waar Christus wordt ontvangen in stilte en eerbied, krijgt synodaliteit diepte: luisteren wordt ontvankelijkheid, en onderscheiding wordt gezamenlijke openheid voor een waarheid die niemand bezit, maar die wordt geschonken.

7. Conclusie: synodaliteit onder het teken van het Kruis

Deze studie heeft betoogd dat het Kruis fungeert als beslissende geestelijke toetssteen voor de synodale weg van de Kerk. Synodaliteit kan slechts dan werkelijk evangelisch zijn wanneer zij wordt voltrokken in een kruisvormige houding van bekering, ontvankelijkheid en zelfgave.

De toekomst van de Kerk ligt niet voorbij het Kruis, maar in de diepte ervan. Alleen daar kan zij uitgroeien tot een geloofwaardige gemeenschap van hoop, omdat zij weet dat het laatste woord niet aan lijden of breuk toekomt, maar aan de verrijzenis. Zo blijft de Kerk onderweg als pelgrimerend volk, gedragen niet door eigen kracht, maar door Hem die zijn leven gaf en leeft.

Voetnoten

  1. Vgl. Tweede Vaticaans Concilie, Lumen Gentium, nr. 8.
  2. Romeins Missaal, Kruisverering op Goede Vrijdag.
  3. Bijbelcitaten volgens de Willibrordvertaling.
  4. Vgl. Tweede Vaticaans Concilie, Sacrosanctum Concilium, nr. 47.

Reflectievragen en werkpunten

I. Voor priesters

Korte reflectievragen

  1. Is mijn spreken meer gericht op uitleg en oplossen, of op het openen van ruimte waarin God kan spreken?
  2. Waar vraagt mijn priesterlijk leven om herbronning?
  3. Hoe zichtbaar is de H. Eucharistie als bron van mijn dagelijks handelen?

Werkpunten

  1. Reserveer dagelijks tijd voor stille Aanbidding.
  2. Laat belangrijke pastorale beslissingen voorafgaan door gebed en innerlijke onderscheiding.
  3. Oefen in geestelijk leiderschap dat niet alles wil sturen, maar ruimte laat voor groei.
  4. Verbind eigen kwetsbaarheid bewust met het Kruis, in plaats van haar te compenseren met activiteit.
  5. Bewaak de Eucharistie als centrum van het priesterschap, niet als functioneel moment in de agenda.

II. Voor parochies

Korte reflectievragen

  1. Waar is in onze parochie ruimte voor Aanbidding, stilte en gebed?
  2. Is onze parochiële dynamiek meer gericht op organisatie of op geestelijke verdieping?
  3. Hoe beleven wij de H. Eucharistie: met overgave of als vanzelfsprekende dienst?
  4. Waar spreken wij veel over God, maar leven wij weinig met God?

Werkpunten

  1. Begin parochiële vergaderingen met gebed.
  2. Creëer vaste momenten van Aanbidding of stille gebedstijd in het parochieel leven.
  3. Geef in liturgische vieringen ruimte voor stiltemomenten; vermijd haastig gebed.
  4. Toets nieuwe initiatieven niet alleen op haalbaarheid, maar ook op geestelijke diepgang.
  5. Stimuleer een cultuur waarin geloofsverdieping belangrijker is dan zichtbare activiteiten.

III. Voor synodale teams

Korte reflectievragen

  1. Wie spreekt werkelijk in ons synodaal gesprek: wijzelf of ook de H. Geest?
  2. Waar verwarren wij overeenstemming met elkaar met onderscheiding vanuit God?
  3. Is ons proces voldoende geworteld in gebed en bekering?
  4. Wat ontvangen wij, in plaats van wat wij organiseren?

Werkpunten

  1. Begin en eindig synodale bijeenkomsten met stilte en gezamenlijk gebed.
  2. Voorzie expliciete momenten van reflectieve stilte tijdens overleg.
  3. Formuleer bij belangrijke besluiten een geestelijke toetsvraag vanuit het Kruis.
  4. Weersta de druk op snelle resultaten; geef ruimte aan rijpe heroverweging.
  5. Verbind synodale processen met Eucharistieviering of Aanbidding.

Afsluitend gebed – Onder het teken van het Kruis

Heer Jezus Christus,
Gij hebt uw Kerk niet verlost door macht of succes,
maar door de weg van het Kruis.
Leer ons luisteren naar uw stem,
niet alleen in woorden en processen,
maar in stilte, bekering en ontvankelijkheid.
Maak ons tot een Kerk die niet zichzelf zoekt,
maar leeft uit uw liefde
en onderweg blijft in vertrouwen op U. Amen.

Pastoor Jack Geudens

Smakt, 19 januari 2026