In vorige twee bijdragen mediteerden we over de werkelijke aanwezigheid van Jezus in de Eucharistie. Nu willen we aantonen dat Eucharistie eigenlijk alles is, heel de geschiedenis omvat en de betekenis van het christelijk leven uitdrukt.

Eucharistie omvat heel de geschiedenis

Wanneer we het wereldgebeuren vanuit het christelijk geloof bekijken mogen we de Eucharistie werkelijk het centrum én het hart van heel de geschiedenis noemen, vanaf de schepping van de wereld tot aan de Wederkomst van Christus. Heel het Oude Testament is één grote voorbereiding op de Eucharistie met enkele uitdrukkelijke verwijzingen. De menswording van Jezus bracht het historisch gebeuren van de Eucharistie en in de tijd van de Kerk wordt de Eucharistie sacramenteel gevierd totdat Hij wederkomt.

Voorafbeeldingen

Heel het Oude Testament is een voorbereiding op de komst en het verlossingswerk van Jezus Christus.

De mysterieuze koning-priester Melchisedek (= koning van gerechtigheid) biedt Abraham brood en wijn aan (cf. Genesis 14). Het is een voorafbeelding van Jezus die in de Eucharistie heel de schepping, uitgedrukt in brood en wijn, zal omvormen. De gaven van brood en wijn zijn geschenken van de schepping én van het werk van onze handen. Het manna dat God aan het joodse volk gaf tijdens zijn tocht door de woestijn (cf. Exodus 16), is slechts een beeld van het ware brood uit de hemel, zoals Jezus uitlegt (Johannes 6).

De viering van het paasfeest en de uittocht van het joodse volk uit de slavernij in Egypte (Exodus 12) vormen de voornaamste voorafbeelding van de Eucharistie als de definitieve bevrijding en verlossing. Het is ook het voornaamste gebeuren in de geschiedenis van het joodse volk. En het bruiloftsmaal van het Lam (cf. Apocalyps 19) is de uiteindelijke bevrijding, de gelukzalige vereniging van Christus met zijn volk.

Historische realisatie

Jezus heeft de mensheid en de wereld verlost door onze menselijke conditie zelf aan te nemen, in vrijheid en liefde het lijden en de kruisdood te aanvaarden voor onze zonden en te verrijzen.

De Evangelies beschrijven Jezus’ aardse leven herhaaldelijk als een “opgaan naar Jeruzalem”. De apostelen verwachtten nog dat Jezus Israël zou herstellen als een glorierijk, soeverein, aards rijk. Zij vroegen zich af wie daarin de grootste zou zijn. Ondertussen trachtte Jezus herhaaldelijk en met veel geduld hen duidelijk te maken dat Hij de definitieve verlossing zou brengen niet alleen voor Israël maar voor ieder mens die in Hem gelooft. Hij was geheel gericht op het volbrengen van zijn levensoffer door zijn kruisdood, waarna Hij zou verrijzen.

In het Laatste Avondmaal geeft Jezus aan zijn apostelen de herinnering en de sacramentele viering van zijn levensoffer, dat Hij onmiddellijk daarna in vrijheid en liefde zal ondergaan. Hij draagt hen op zijn offer in zijn naam te blijven vieren totdat Hij wederkomt.

Sacramentele viering

In de tijd van de Kerk vieren de priesters de dood en de verrijzenis van Jezus onder de gedaante van brood en wijn. Jezus heeft het mysterie van onze verlossing zo ingesteld en aan zijn Kerk opgedragen dit alle komende eeuwen door te vieren. Dit bevat onze uiteindelijke en definitieve verlossing, die Hij aan het einde der tijden glorierijk zal voltooien.

Na de maaltijd nam Jezus de beker met wijn. Hierin herkennen we ‘de beker van Elia’, die in het joodse geloof de hoop op de verlossing uitdrukte. Deze beker wordt bij het joodse paasmaal nu nog gevuld, maar niet gedronken. Hij blijft staan als het symbool van de verwachting op de terugkeer van Elia en de uiteindelijke voltooiing. Door deze beker te nemen drukt Jezus uit dat Hij de vervulling is van de verwachting op de verlossing.

De oosterse liturgie legt de nadruk op het feit dat de Geest voor altijd het Lichaam van Christus verheerlijkt heeft. Daarom zingen de oosterlingen na de communie: “Wij hebben het ware licht gezien en wij hebben de hemelse Geest ontvangen en het ware geloof gevonden: laten we buigen voor de onzichtbare Drie-eenheid want zij heeft ons verlost”.

Verwachting

In de Eucharistie heeft Jezus ons zijn verlossing aangeboden, die ons nergens anders en door niemand anders kan gegeven worden. Wel kijken wij uit naar de glorievolle voltooiing bij de Wederkomst van de Verrezen Heer aan het einde van de tijd.

Het paasfeest van het joodse volk in Egypte was een haastig gebeuren. Er werd staande gegeten, met de lendenen omgord, klaar om te vertrekken uit de slavernij, de bevrijding tegemoet. In de Eucharistie wordt deze “haast” vergeestelijkt en verdiept. We blijven hier op aarde pelgrims, “vreemdelingen en ballingen” (1 Petrus 2, 11). Onze definitieve bevrijding zal bestaan in onze vereniging met Christus in het eeuwige geluk van de Drie-ene God. Daarvoor is het nodig dat wij door lijden en sterven met Hem omgevormd worden tot de gelijkenis met Hem.

De eerste christenen noemden hun geloofsgemeenschap een parochie, van het Griekse par-oikos (= nog niet thuis). Ze beschouwden zich hier op aarde als vreemdelingen en pelgrims op weg naar hun definitieve thuis bij God. “Vrienden, nu reeds zijn we kinderen van God en wat wij zullen zijn is nog niet geopenbaard; maar wij weten dat wanneer het geopenbaard wordt, wij aan Hem gelijk zullen zijn omdat wij Hem zullen zien zoals Hij is” (1 Johannes 3, 2).

“Weest dus waakzaam…” (Mattheus 24, 42)

Christen zijn is zo leven dat je op ieder ogenblik klaar bent om de Heer Jezus bij zijn glorievolle Wederkomst te verwelkomen. Het is leven in waakzaamheid en blijde verwachting.

Jezus’ heeft zijn leven gegeven voor ons, uit liefde en in vrijheid. Dat is Eucharistie. Dat is de kern van de opdracht van ieder christen en van ieder mens. We leven niet voor onszelf en voor eigen glorie, we leven voor God en voor de anderen. Man en vrouw die zich geheel geven aan elkaar en in navolging van Jezus, zich inzetten voor elkaar en hun kinderen, beleven de Eucharistie dag, na dag.

Wie in zijn beroep zich geeft, in liefde en vrijheid, voor de eer van God en het heil van de mensen, wordt in zijn leven Eucharistie. Dit geldt voor ieder mens en voor gelijk welk beroep of taak. In die zin kunnen we zeggen: Eucharistie omvat heel ons leven, Eucharistie is alles (Volgende week slot).

P. Daniel

In de vorige bijdrage toonden we de absolute noodzaak van het geloof in de werkelijke aanwezigheid van het Lichaam en Bloed van de Verrezen Heer in de Eucharistie. Iedere poging om daaraan een overdrachtelijke of andere uitleg te geven is een dwaalweg. Ze levert ons een dorre boom op die geen vruchten meer draagt. En iedere hernieuwde erkenning en aanbidding van Jezus’ werkelijke aanwezigheid brengt een hernieuwde vitaliteit voort.

Veelzijdige aanwezigheid

God is op vele wijzen aanwezig. In Exodus 3, 14 openbaarde Hij zich op mysterieuze wijze als “Ik ben die is” (Hebreeuws: ehejeh asjer ehejeh). Hij is Degene die is, die was en die zal zijn. Het is een uitnodiging tot geloof in Hem, die het volk Gods eens heeft geleid en beschermd, die nu en in de toekomst zorg blijft dragen voor ons.

Zo erkennen en bewonderen we God in zijn majestueuze schepping. Daarin kunnen we zijn glorie zien. In de heilige Schrift kunnen we zijn Woord lezen en horen. In de priester erkennen we Christus’ aanwezigheid als een “alter Christus” (een andere Christus). Hij geeft het leven van Christus aan ons door de sacramenten. En Christus is aanwezig overal waar mensen in zijn Naam bidden. Bovendien is Hij op bijzondere wijze aanwezig in hen die arm zijn en lijden.

Eucharistische aanwezigheid

In de schepping kunnen we God zien. In de Schrift kunnen we God horen en lezen. In de Eucharistie kunnen we echter op heel bijzondere wijze Jezus’ verheerlijkt Lichaam en Bloed eten en drinken. Daar wordt Hij voor ons voedsel dat ons zijn eigen eeuwig leven en eeuwigheid schenkt. Deze eucharistische wijze is een unieke werkelijke aanwezigheid.

Het gewone voedsel dat we tot ons nemen, wordt gedeeltelijk door ons geabsorbeerd. Het wordt een deel van ons lichaam en dus als het ware verheven tot de waardigheid van onze menselijke persoonlijkheid. In de heilige communie is het juist omgekeerd. God neemt ons op en verheft ons tot zijn goddelijkheid en eeuwig leven. “Als Christus in u is, blijft uw lichaam wel door de zonde de dood gewijd, maar uw geest leeft…” (Romeinen 8, 10).

Verschillende tradities

Zowel in de Latijnse als in de oosterse traditie werd trouw het geloof in de werkelijke aanwezigheid van Jezus’ Lichaam en Bloed in de Eucharistie bewaard, zij het elk op eigen wijze. De Latijnse liturgie is meer rationeel, sober, met een duidelijk begin en eind. Ze wordt gevierd in de Romaanse kerken met hun eenvoudige, indrukwekkende schoonheid. Op die wijze heeft ook het concilie van Trente de werkelijke aanwezigheid helder en rationeel bepaald: waarlijk, werkelijk, wezenlijk (zie vorige bijdrage).

De oosterse liturgie heeft iets meer van de mystieke sfeer bewaard met meer processies, langere gebeden, litanieën, wierook en kaarsen. Hun kerken zijn ook overvloedig versierd met afbeeldingen van Christus, Maria, en de heiligen. Hun liturgie heeft geen strikt rationeel begin en einde, maar is eerder een deelname aan de hemelse liturgie, die al lang bezig was en die na de dienst ook zal verdergaan. In die zin legt hun heilige liturgie ook veel meer de nadruk op de heilige Geest, die de Bewerker is van de werkelijke aanwezigheid.

Protestantse bijdrage

De protestantse traditie heeft helaas voor een groot deel het geloof in Jezus’ werkelijke aanwezigheid verloochend. Sommige protestanten verwijten katholieken, niet zonder reden, dat ze het Woord van de Schrift niet ernstig genoeg nemen. Wat de werkelijke aanwezigheid van Jezus in de Eucharistie betreft, zijn zij het echter die de glasheldere woorden van Jezus, de Evangelisten en de heilige Paulus naast zich neerleggen.

Toch kunnen we uit hun houding nog iets goeds halen. Ze leggen de volle nadruk hierop: we worden gered door het geloof. Dit geloof moet wel door onze houding en onze daden zijn waarachtigheid aantonen. Onze deelname aan de Eucharistie dient een deelname in geloof te zijn. Aanwezig zijn is niet genoeg. Een kerkstoel is op zich niets ‘heiliger’ dan een barkruk! Er is een levendig geloof nodig in Jezus, die ons bevrijding, licht en leven geeft.

Oprecht en levendig geloof

“De Eucharistie is onze autosnelweg naar de hemel. Telkens wanneer we de heilige communie ontvangen, raken we de hemel… Indien de mensen werkelijk beseften dat God zelf daar aanwezig is, dan zouden de kerken dag en nacht vol zitten”.Dit zei de 15-jarige Carlo Acutis in de nacht van woensdag op donderdag 12 oktober 2006, voordat hij stierf. Hij had ook net op tijd zijn website over de gerapporteerde eucharistische wonderen kunnen afwerken.

In de geloofsgemeenschap van Korinthe waren er blijkbaar ook misbruiken en werd de Eucharistie door sommigen op onwaardige wijze genuttigd. De heilige Paulus geeft hen een zeer ernstige waarschuwing: “Wie eet en drinkt zonder het lichaam te onderkennen, eet en drinkt zijn eigen vonnis. Daarom zijn er onder u zo velen ziek en zwak en zijn er een aantal gestorven” (1 Korintiërs 11, 29-30).

Ook de Kerk vraagt dat we ons onderzoeken en vooraf het sacrament van de verzoening zouden ontvangen, wanneer we ons van een ernstige zonde bewust zijn. (Wordt vervolgd).

P. Daniel

Donderdag van vorige week vierden we Sacramentsdag met de nodige luister en aanbidding na de Eucharistie tot middernacht. Dit feest werd ingesteld in de 13e eeuw, onder impuls van de heilige Juliana van Cornillon (+ 1258). Zij ijverde voor de erkenning en verering van de werkelijke aanwezigheid van Jezus’ Lichaam en Bloed in de heilige Eucharistie. Aangezien dit geloof ook in onze tijd erg verzwakt is, willen we dit nu in het licht stellen.

De vaste leer doorheen de eeuwen

Dit is maar één aspect van het alomvattend mysterie van de Eucharistie, maar het raakt werkelijk het hart van het christelijk geloof en is wezenlijk voor de vitaliteit zowel van de afzonderlijke gelovige als van de gemeenschap.

In de geschiedenis van de Kerk werd dit geloofspunt herhaaldelijk door ketters bestreden of betwijfeld. De strijd eindigde telkens in een vuriger geloof in de werkelijke aanwezigheid van Jezus in de Eucharistie omdat het de heldere leer is van Jezus, de Evangelies, de Kerkvaders, het kerkelijk leergezag en de concilies…

Johannes 6

“… Ik zeg u als gij het vlees van de Mensenzoon niet eet en zijn Bloed niet drinkt, hebt gij het leven niet in u… Want mijn vlees is echt voedsel en mijn bloed is echte drank...” (Johannes 6, 53-56). Vijfmaal herhaalt Jezus deze uitspraak in het zesde hoofdstuk van het Johannes-Evangelie. Hij begint en eindigt met een sterke oproep tot geloof in Hem.

Sommigen willen daarom heel deze rede herleiden tot een dringende aansporing om in Hem te geloven. Heel goed. We kunnen echter niet ontkennen dat Jezus hier spreekt over de werkelijkheid van zijn Lichaam en Bloed, weliswaar van zijn Verrezen Lichaam. Het is geen oproep tot kannibalisme maar tot deelname aan zijn verrijzenis door zijn verheerlijkt Lichaam en Bloed te nuttigen.

De reactie van de luisteraars en de apostelen laat zien dat ze goed begrepen hebben dat Jezus het heeft over de werkelijke aanwezigheid van zijn Lichaam en Bloed, en niet over een symbolische of figuurlijke betekenis. Velen zijn geschokt en willen weggaan. En Jezus antwoordt zijn apostelen niet in deze zin: je moet het allemaal niet zo letterlijk nemen… neen, Hij vraagt hen: “Wilt ook gij soms weggaan?” (Johannes 6, 67

Laatste Avondmaal

De evangelisten hebben ons het verslag gegeven van hun allerlaatste, erg emotionele samenzijn met Jezus. Jezus neemt brood, zegent het, breekt het en zegt: “Neemt, eet, dit is mijn Lichaam”. Dan neemt Hij een beker wijn, zegt een dankgebed en geeft hem aan zijn apostelen terwijl Hij zegt: “Drinkt allen hieruit. Want dit is mijn Bloed van het Verbond, dat voor velen vergoten wordt tot vergeving van zonden” (Mattheus 26, 26-27).

Het getuigenis van de heilige Paulus sluit hier volkomen bij aan. Hij schrijft precies hetzelfde waar hij uitdrukt dat hij deze overlevering gekregen heeft en nu trouw wil doorgeven aan de geloofsgemeenschap te Korinthe (1 Korinthiërs 11, 23-25). Hij schrijft dit helemaal in het begin van de jaren 50!

Eensgezindheid van de kerkvaders

Wie een uitgebreide bloemlezing ter hand neemt van oud-christelijke geschriften over de Eucharistie (1) wordt meteen getroffen door de eensgezinde opvatting van de Kerkvaders. Zij vermelden inderdaad ook de woorden “mysterie”, “wonder”, en zelfs “symbool”… maar zij verduisteren nooit de werkelijke aanwezigheid van Jezus’ Lichaam en Bloed.

Ignatius van Antiochië (+ ca 107), Justinus de martelaar (+ ca 165), Ambrosius (+ 397), Johannes Chrysostomus (+ 407), Augustinus (+ 430) … Zij hebben nooit anders dan letterlijk de woorden verstaan van Jezus, van de Evangelies en van de heilige Paulus.

Waarlijk, werkelijk, wezenlijk

De katholieke Kerk heeft in het concilie van Trente (in 1551) het duidelijkst deze werkelijke aanwezigheid vastgelegd in canon 1 over de Eucharistie: “vere” = waarlijk, dus niet figuurlijk, symbolisch of ingebeeld; “realiter” = werkelijk, dus niet subjectief of volgens persoonlijk oordeel; “substantialiter” = wezenlijk (2).

Hiermee is de leer verbonden van de ”transsubstantiatie”: de uiterlijke schijn van brood en wijn blijven behouden, maar de wezenheid is veranderd in het Lichaam en Bloed van de verrezen Heer. Het is een mysterie, maar het is niet onredelijk.

Encyclieken over de Eucharistie

In vele encyclieken hebben pausen geschreven over de heilige Eucharistie. De drie voornaamste, die uitsluitend over de Eucharistie handelen zijn deze: Mirae caritatis (Paus Leo XIII, 1902), Mysterium Fidei (Paus Paulus VI, 1965), Ecclesia de Eucharistia (Paus Johannes Paulus II, 2003).

Leo XIII benadrukte sterk de noodzaak om het offer van Jezus na te volgen door een daadwerkelijke naastenliefde. Paulus VI voorzag de moeilijkheden die na het Tweede Vaticaans Concilie zouden ontstaan door pogingen om nieuwe interpretaties te zoeken voor de Eucharistie, wat inderdaad gebeurd is. Hij waarschuwde voor deze misvattingen en herbevestigde de reële tegenwoordigheid van Jezus in de Eucharistie. Johannes Paulus II stelde de Eucharistie voor als het middelpunt van het leven van de Kerk: “De Kerk leeft uit de Eucharistie!”

Besluit

Na de consecratie is onder de uiterlijke gedaante van brood en wijn werkelijk het Lichaam en Bloed van de Verrezen Heer Jezus Christus aanwezig. Dat noemen we de transubstantiatie. Het blijft een mysterie, maar is niet onredelijk. Iedere poging om hieraan een andere uitleg te geven is en blijft een ontsporing. De wijze waarop dit geloof wordt aanvaard, beleden en gevierd, bepaalt de vitaliteit van de gelovige en van de kerk. (Wordt vervolgd).

(1) HERMANS J., Uw geheim ligt op de tafel des Heren, Tabor, Brugge, 1983

(2) Enchiridion Symbolorum, Denzinger-Schönmetzer, 32e uitgave, Freiburg 1963, nr. 1651

P. Daniel